Cẩu tích (Cibotium barometz) là vị thuốc quý từ thân rễ của loài dương xỉ lớn, nổi tiếng trong Y học cổ truyền với khả năng bồi bổ can thận và mạnh gân cốt.
1. Tổng quan thông tin dược liệu• Tên tiếng Việt: Cẩu tích, Lông cu ly, Lông khỉ, Cù liền.
• Tên tiếng Anh: Golden chicken fern, Vegetable lamb.
• Tên khoa học: Cibotium barometz (L.) J. Sm.
• Họ thực vật: Họ Cẩu tích (Dicksoniaceae) hoặc họ Dương xỉ mộc (Cyatheaceae).
• Tên Đông y / Tên tiếng Trung: Cẩu tích (狗脊 - Gǒu jǐ).
• Tên dân gian: Co cút pá (Thái), Cút báng (Tày), Đạng pàm (K'Ho), Nhải cút viằng (Dao).
• Giải thích tên gọi: Trong tiếng Hán, “Cẩu” (狗) nghĩa là con chó, “Tích” (脊) nghĩa là cái sống lưng. Thân rễ của cây có hình trụ cong, phủ lớp lông màu vàng óng, nhìn từ xa giống như sống lưng của một con chó vàng nên có tên Kim mao cẩu tích (Cẩu tích lông vàng).
2. Lịch sử và nguồn gốc• Lịch sử về dược liệu: Cẩu tích đã được ghi chép hàng ngàn năm trong các sách cổ của Trung Quốc (như Bản thảo cương mục) và Việt Nam (như Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam của GS. Đỗ Tất Lợi) với công dụng chủ trị đau lưng, mỏi gối, phong thấp.
• Nguồn gốc / Phân bố: Cây mọc hoang ở các vùng đồi núi ẩm ướt, ven suối, khe núi ở các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam (Hà Giang, Lai Châu, Tây Bắc...), các nước Đông Nam Á và miền Nam Trung Quốc.
3. Mô tả hình thái & Bộ phận làm thuốc• Mô tả hình thái: Thân rễ mập, bò hoặc đứng, dài tới 1-3m, bên ngoài được bao phủ bởi một lớp lông dài, mềm, màu vàng óng ánh như tơ. Lá kép 2-3 lần lông chim, cuống dài.
• Bộ phận làm thuốc: Thân rễ cạo bỏ lớp lông (gọi là Rhizoma Cibotii) và lớp lông vàng xung quanh dùng để cầm máu.
4. Thành phần hóa học & Tính vị - Quy kinh• Thành phần hóa học: Chứa khoảng 30% tinh bột, các chất như aspidinol, tanin, phenolic, sterol, axit protocatechuic, axit caffeic và các nguyên tố vi lượng (Sắt, Kẽm, Magie).
• Tính vị: Vị đắng, ngọt, tính ôn.
• Q규 kinh (Quy kinh): Vào hai kinh Can và Thận.
5. Công dụng & Ứng dụng• Theo Y học cổ truyền:
• Bổ can thận, mạnh gân xương.
• Trừ phong thấp, giảm đau nhức xương khớp, trị đau lưng mỏi gối, đau thần kinh tọa, tê bại chân tay.
• Cầm máu (phần lông vàng bôi đắp lên vết thương chảy máu ngoài da).
• Theo Y học hiện đại & Dược tính học:
• Chống loãng xương: Kích thích tế bào tạo xương (osteoblast), ức chế quá trình tiêu xương.
• Kháng viêm và giảm đau: Cải thiện các triệu chứng viêm khớp, đau mỏi cơ xương.
• Chống oxy hóa và bảo vệ gan/nội mô: Các hợp chất phenolic và flavonoid giúp trung hòa gốc tự do.
• Ứng dụng dân gian trên thế giới: Các dân tộc miền núi ở châu Á dùng lông cu ly để rịt cầm máu vết thương chiến trận hoặc tai nạn lao động; thân rễ ngâm rượu uống trị thấp khớp.
6. Cách bào chế, sử dụng, tác dụng phụ & Độc tính• Cách bào chế: Thân rễ đào về, cạo sạch lớp lông vàng (để riêng làm thuốc cầm máu), thái mỏng, phơi hoặc sấy khô dùng sống hoặc tẩm rượu sao qua.
• Cách sử dụng: Liều dùng 10g - 18g mỗi ngày dưới dạng thuốc sắc, ngâm rượu hoặc hoàn tán.
• Tác dụng phụ / Chống chỉ định: Người bị chứng thận hư hữu nhiệt (nóng trong, nước tiểu vàng đỏ, tiểu tiện không thông thuận) không được dùng.
• Độc tính: Thân rễ tương đối lành tính khi dùng đúng liều lượng YHCT; tuy nhiên, lạm dụng hoặc dùng sai thể trạng nhiệt có thể gây bứt rứt, tiểu vàng.
7. Thị trường, Kinh tế & Kỹ thuật trồng• Tính phổ biến & Giá trị thị trường: Được bán phổ biến tại các hiệu thuốc Đông dược và thị trường dược liệu Việt Nam lẫn Trung Quốc.
• Kỹ thuật trồng & Vùng đất phù hợp: Trồng bằng thân rễ hoặc bào tử ở vùng đất tơi xốp, giữ ẩm tốt, có độ che bóng (dưới tán rừng hoặc vườn cây).
• Được ghi chép trong y văn cổ: Có mặt trong Dược điển Việt Nam, Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (Đỗ Tất Lợi) và các sách cổ bản thảo.
Nhật Trường Kon Tum đam mê thảo dược đã tổng hợp cây thảo dược việt nam có tác dụng và độc tính cho người yêu Y Học Cổ Truyền Việt Nam có nơi tra cứu, nhờ công trình nghiên cứu của các nhà khoa học Việt Nam và Quốc Tế đưa ra ánh sáng khoa học của nhiều loài thảo dược bản địa.
Cẩu tích có tên đầy đủ là Kim Mao Cẩu Tích, ở các tỉnh Tây Nguyên thì có tên là rễ lông cu ly, cẩu tồn mao, cây lông khỉ.
Tên Khoa Học: Cibotium barometz Thuộc Họ Lông Cu Lu Dicksoniaceae
Cẩu tích hay Kim Mao Cẩu Tích bộ phận dùng là rễ phơi hay sấy khô, có khi thái mỏng. Cẩu là con chó, tích là lưng, xương sống. Vì vị thuốc chưa thái giống lưng con chó, do đó có tên này.Thời Trung Cổ cây cẩu tích đã có, nó được gọi là cây cừu vì không ai có thể giải thích loại thực vật kỳ lạ này. Trích theo Wikipedia
Cây cừu (tiếng Latin: Agnus scythicus hoặc Planta Tartarica Barometz) là một động vật hình cây huyền thoại của Trung Á, được tin là có quả là con cừu. Cừu kết nối với cây bằng một dây rốn và ăn thực vật ở vùng đất xung quanh cây. Khi hết thực vật thì cả cây và cừu đều chết.
Mặc dù hình ảnh cây cừu này bắt nguồn từ suy nghĩ của con người thời Trung cổ nhằm giải thích cho sự tồn tại của sợi bông nhưng cơ sở của huyền thoại lại là một loài cây có thật được gọi là Cẩu tích (Cibotium barometz, một loài cây dương xỉ thuộc chi Cibotium). Cây này có nhiều tên gọi khác nhau như cừu Scythia, Borometz, Barometz hay Borametz; trong đó, ba cách gọi cuối đều là cách viết khác nhau với ý nghĩa địa phương là "cừu". "Con cừu" được tạo ra bằng cách cắt bỏ lá dương xỉ khỏi một đoạn ngắn trên phần thân rễ phủ đầy lông mịn như len của cây. Sau khi lật ngược thân rễ lên thì cái cây ban đầu trông giống một cách lạ thường với một con cừu len có chân là các cuống lá bị cắt đứt. Bảo tàng Vườn (Garden Museum) ở Luân Đôn, Anh có trưng bày một mẫu vật này.Theo Những Cây Thuốc và Vị Thuốc Việt Nam của GS Đỗ Tất Lợi giải tích tên Cẩu Tích vì rễ cây này giống như một con vật cho nên ngày xưa tại Châu Âu thế kỷ 16-17, người ta cũng cho nó là một con vật và đặt tên là Agnus Scynthius. Người ta cho rằng cây động vật này sinh ra do một hạt dính vào rễ có máu và thịt như một con vật ăn cỏ. Vì con vật này không đi lại được cho nên sau khi nó ăn hết cỏ xung quanh nơi nó được sinh ra thì nó chết đi.
Cẩu tích phân phố nhiều ở rừng núi Tây Nguyên, khi về thì rửa sạch cắt bỏ rễ con, cuống lá và lông vàng.
Có người kỹ hơn đồ hơi nước rồi mới phơi, làm như vậy nhiều lần. Có khi lại còn đồ với đậu đen chín lần đồ, chín lần phơi rồi cuối cùng thái mỏng phơi khô.
Cẩu tích được dùng trong phạm vi nhân dân dùng để bổ gan, bổ thận chữa đau lưng, đau khớp xương, đầu gối, chữa phong thấp. Người già hay đi tiểu tiện nhiều lần. Ngày dùng 10-18g theo GS Đỗ Tất Lợi trang 491
Lưu ý: Sản phẩm này không phải là thuốc, không thể thay thế thuốc chữa bệnh
Mr Trường - Y sĩ Y Học Cổ Truyền