Lời giới thiệu sơ bộ về Quyển bá đáQuyển bá đá (Selaginella moellendorffii Hieron.) là một loài thực vật có mạch cổ xưa thuộc họ Quyển bá (Selaginellaceae), xuất hiện trên Trái Đất từ hàng trăm triệu năm trước và giữ vị trí đặc biệt trong cả nghiên cứu sinh học lẫn y học cổ truyền. Ở nước ta, cây thường mọc hoang dại bám trên các vách đá ẩm, khe suối vùng núi thấp đến trung bình, nổi bật với sức sống bền bỉ và khả năng thích nghi cao. Trong kho tàng dược liệu phương Đông, toàn cây Quyển bá đá được thu hái quanh năm làm thuốc với tác dụng thanh nhiệt, giải độc, lợi thấp, tiêu viêm, hoạt huyết và chỉ huyết. Nhờ chứa nhiều hoạt chất sinh học quý như biflavonoid, flavonoid glycoside và lignan, loài thảo dược này đang thu hút sự quan tâm lớn từ giới khoa học hiện đại về khả năng bảo vệ gan, kháng viêm, chống oxy hóa và hỗ trợ điều hòa chuyển hóa.
“Nhật Trường Kon Tum đam mê thảo dược đã tổng hợp cây thảo dược Việt Nam có tác dụng và độc tính cho người yêu Y Học Cổ Truyền Việt Nam có nơi tra cứu, nhờ công trình nghiên cứu của các nhà khoa học Việt Nam và Quốc Tế đưa ra ánh sáng khoa học của nhiều loài thảo dược bản địa.”
Hệ thống danh pháp và Giải thích tên gọi• Tên khoa học: Selaginella moellendorffii Hieron. (thuộc họ Quyển bá – Selaginellaceae).
• Tên tiếng Việt và Tên dân gian: Quyển bá đá, Quyển bá bám đá, Móng lưng rồng, Chân vịt, Cây trường sinh thảo, Hồi sinh thảo.
• Tên Đông y: Thạch thượng bá (石上柏), Thâm lục quyển bá, Giang nam quyển bá (江南卷柏).
• Tên tiếng Trung: 江南卷柏 (Jiāngnán juǎnbǎi), 石上柏 (Shíshàngbǎi).
• Tên tiếng Anh: Moellendorff's spikemoss, Asian spikemoss.
• Tên tiếng Pháp: Sélaginelle de Moellendorff.
• Giải thích tên gọi:
• Chữ "Quyển bá" (卷柏) xuất phát từ đặc tính lá cây giống lá trắc bá (Bá) nhưng có khả năng cuộn tròn lại (Quyển) khi gặp điều kiện khô hạn và bung xòe xanh tươi trở lại khi gặp ẩm.
• Từ "đá" hay "bám đá" phản ánh sinh cảnh đặc trưng của loài cây này là thường mọc bám chặt trên các ghềnh đá, vách đá ẩm ướt.
• Tên loài "moellendorffii" được nhà thực vật học người Đức Georg Hans Emmo Wolfgang Hieronymus đặt vào năm 1901 để vinh danh nhà ngoại giao, nhà nghiên cứu thực vật Otto Franz von Möllendorff.
Lịch sử, Truyền thuyết và Câu chuyện thảo dược• Lịch sử và Y văn cổ: Chi Selaginella là một trong những nhóm thực vật có mạch lâu đời nhất còn tồn tại, xuất hiện từ kỷ Devon (khoảng 400 triệu năm trước). Trong y văn cổ Trung Hoa, vị thuốc Quyển bá đã được ghi chép sớm nhất trong bộ sách kinh điển Thần Nông Bản Thảo Kinh (xếp vào nhóm thượng phẩm) và được danh y Lý Thời Trân mô tả chi tiết trong Bản Thảo Cương Mục. Tại Việt Nam, công dụng của nhóm cây Quyển bá được ghi nhận trong các bộ từ điển dược liệu lớn như Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam của GS. Đỗ Tất Lợi và Từ điển cây thuốc Việt Nam của TS. Võ Văn Chi.
• Truyền thuyết và Câu chuyện thảo dược: Dân gian lưu truyền câu chuyện về một loài cỏ mọc trên vách đá cheo leo, dẫu trải qua mùa nắng hạn khô quắt như rơm chết nhưng chỉ cần một cơn mưa rào hay vài giọt sương đêm là lập tức hồi sinh xanh mướt. Người xưa tin rằng loài cỏ này hấp thụ linh khí của đá núi nên gọi là "Hồi sinh thảo" hay "Trường sinh thảo", dùng làm thuốc cứu người trong các chứng xuất huyết nguy cấp và bế kinh tích tụ. Trong sinh học hiện đại, Selaginella moellendorffii còn nổi tiếng toàn cầu khi được chọn làm sinh vật mô hình để giải mã bộ gen hoàn chỉnh nhằm nghiên cứu quá trình tiến hóa của thực vật có mạch trên cạn.
Đặc điểm thực vật, Nguồn gốc và Phân bố• Mô tả hình thái: Cây thảo sống lâu năm, thân đứng cao khoảng 30 – 50 cm, không có lông, phần gốc thân thường có rễ chống mọc vươn xuống bám vào giá thể. Cành phân nhánh theo lối lưỡng phân tạo thành tán xòe phẳng giống hình chân vịt. Lá nhỏ xếp thành 4 hàng dọc theo cành, gồm 2 hàng lá bên lớn hơn và 2 hàng lá giữa nhỏ, đầu nhọn. Bông lá bào tử hình trụ bốn cạnh, mọc đơn độc ở đầu các nhánh.
• Nguồn gốc và Phân bố: Cây có nguồn gốc bản địa tại khu vực Đông Á và Đông Nam Á, phân bố rộng khắp ở Trung Quốc, Nhật Bản, Đài Loan, Philippines và Việt Nam. Tại Việt Nam, cây mọc hoang dại ở nhiều tỉnh miền núi và trung du như Cao Bằng, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Lâm Đồng, Kon Tum và Kiên Giang.
• Vùng đất phát triển phù hợp: Cây ưa bóng râm, độ ẩm cao, thường mọc tự nhiên trên các vách đá vôi ẩm, hốc đá ven suối hoặc dưới tán rừng rậm nhiệt đới ở độ cao dưới 1.000 m so với mực nước biển.
Thu hái, Bào chế và Kỹ thuật trồng trọt• Bộ phận làm thuốc: Toàn cây (Herba Selaginellae) đã loại bỏ tạp chất.
• Phương thức thu hái và Sơ chế: Thu hái quanh năm, tốt nhất vào mùa hè thu khi cây sinh trưởng mạnh. Sau khi nhổ cả cây, rửa sạch đất cát bám ở rễ, cắt bỏ rễ già, đem phơi nắng nhẹ hoặc sấy khô ở nhiệt độ thấp để giữ màu xanh tự nhiên của lá.
• Kinh nghiệm bào chế (Sống và Sao):
• Dùng sống (tươi hoặc phơi khô): Dùng trực tiếp không qua sao tẩm để giữ tính hàn, chuyên dùng thanh nhiệt, giải độc, hoạt huyết và tiêu sưng.
• Sao cháy (Quyển bá thán): Cho dược liệu vào chảo, sao lửa vừa đến khi bề mặt chuyển màu đen sém nhưng bên trong vẫn còn màu nâu vàng, vẩy chút nước cho tắt tia lửa rồi phơi khô. Phương pháp sao giúp chuyển tính vị từ hàn sang bình, phát huy tối đa tác dụng chỉ huyết (cầm máu).
• Kỹ thuật trồng dược liệu: Cây rất dễ nhân giống bằng phương pháp tách bụi hoặc giâm cành vào mùa xuân. Giá thể trồng cần tơi xốp, thoát nước tốt, trộn mùn hữu cơ với đá sỏi hoặc xơ dừa để mô phỏng hốc đá tự nhiên. Trồng cây ở nơi có lưới che nắng (giảm 50 – 70% ánh sáng trực xạ) và duy trì độ ẩm không khí thường xuyên bằng hệ thống phun sương.
Thành phần hóa học, Tính vị và Quy kinh• Thành phần hóa học: Các phân tích hóa thực vật trên Selaginella moellendorffii đã phân lập được nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học cao:
• Biflavonoid: Amentoflavone, robustaflavone, hinokiflavone và các dẫn xuất methyl hóa.
• Flavonoid glycoside: Các hợp chất flavone glucoside và dihydroflavone như 5-carboxymethyl-7,4'-dihydroxyflavonone.
• Lignan và Neolignan: Các dẫn xuất oxyneolignan và monolignan.
• Thành phần khác: Monoterpene glucoside, alkaloid, saponin, steroid và acid phenolic.
• Hương thơm tinh dầu: Cây không chứa túi tiết tinh dầu đặc trưng nên hầu như không có mùi thơm nồng, khi vò nát chỉ có mùi ngái nhẹ đặc trưng của thảo mộc vùng ẩm.
• Tính vị và Quy kinh: Dược liệu có vị cay, hơi đắng, tính hàn (khi dùng sống) hoặc tính bình (khi sao cháy), quy vào hai kinh Can và Tâm.
Công dụng và Bài thuốc theo Y học cổ truyền• Công dụng chính: Thanh nhiệt giải độc, lợi thấp tiêu thũng, hoạt huyết thông kinh (dùng sống) và chỉ huyết cầm máu (dùng sao).
• Chủ trị: Dùng chữa viêm gan vàng da, xơ gan cổ trướng, phù thũng, bụng trướng, tiểu tiện bí rắt, ho ra máu, chảy máu cam, trĩ xuất huyết, băng huyết, kinh nguyệt bế tắc, bỏng lửa và rắn cắn.
• Ứng dụng trong y học dân gian thế giới: Tại Trung Quốc và các cộng đồng bản địa vùng Đông Nam Á, cây được dùng sắc uống trị viêm đường hô hấp, viêm amidan, nhiễm trùng đường tiết niệu và đắp ngoài chữa chấn thương bầm tím, mụn nhọt.
• Một số bài thuốc cổ phương và kinh nghiệm:
• Chữa viêm gan cấp và mãn tính: Dùng 30 g Quyển bá đá khô, 20 g Nhân trần, 15 g Diệp hạ châu sắc với 1 lít nước, chia uống 2 – 3 lần trong ngày.
• Chữa đại tiện ra máu, trĩ xuất huyết: Dùng 15 – 30 g Quyển bá sao đen kết hợp với 25 g Tiên hạc thảo (Cỏ long nha), sắc uống ngày 1 thang.
• Chữa bỏng lửa, vết thương chảy máu ngoài da: Lấy toàn cây Quyển bá đá sao tồn tính, tán thành bột mịn, trộn với dầu vừng hoặc dầu dừa bôi nhẹ lên vùng da bị tổn thương sau khi đã vệ sinh sạch.
Dược tính học hiện đại và Các nghiên cứu khoa họcCác công trình nghiên cứu trên PubMed và ScienceDirect đã làm sáng tỏ nhiều cơ chế dược lý của Selaginella moellendorffii:
• Bảo vệ gan và Kháng viêm: Các hợp chất biflavonoid (đặc biệt là amentoflavone) giúp ức chế các chất trung gian gây viêm như NO, IL-6, giảm men gan và bảo vệ tế bào gan trước tổn thương do gốc tự do.
• Hỗ trợ điều hòa đường huyết: Nghiên cứu đăng trên tạp chí Archives of Pharmacal Research (2011) chứng minh hợp chất dihydroflavone glucoside phân lập từ S. moellendorffii làm tăng khả năng tiêu thụ glucose lên 15,2% ở các tế bào cơ đề kháng insulin.
• Kháng khuẩn, Kháng virus và Chống oxy hóa: Dịch chiết methanol và ethanol của cây thể hiện khả năng dọn gốc tự do mạnh, ức chế sự phát triển của nhiều chủng vi khuẩn gây bệnh đường hô hấp và tiêu hóa.
• Tiềm năng ức chế tế bào bất thường: Một số dẫn xuất selaginellin và biflavonoid từ chi Selaginella cho thấy hoạt tính gây độc tế bào chọn lọc trên một số dòng tế bào ung thư trong ống nghiệm (in vitro), mở ra hướng nghiên cứu hỗ trợ điều trị u bướu.
Cách sử dụng, Liệu trình và Lưu ý an toàn• Cách dùng và Liều lượng: Dùng dạng thuốc sắc uống với liều 15 – 30 g dược liệu khô mỗi ngày. Dùng ngoài không kể liều lượng (giã nát đắp tươi hoặc tán bột rắc).
• Dùng dưỡng sinh hàng ngày hay theo liệu trình: Không nên dùng Quyển bá đá làm trà uống dưỡng sinh hàng ngày kéo dài. Do dược liệu có tính hàn mạnh và tác dụng hoạt huyết, người dùng chỉ nên sử dụng theo từng đợt liệu trình (khoảng 10 – 15 ngày/đợt, sau đó nghỉ 1 tuần) khi cơ thể có biểu hiện nhiệt độc, viêm nhiễm hoặc theo chỉ định của thầy thuốc.
• Độc tính và Tác dụng phụ: Dược liệu có độ an toàn tương đối cao ở liều điều trị thông thường và chưa ghi nhận độc tính cấp tính nghiêm trọng. Tuy nhiên, dùng quá liều hoặc kéo dài ở người thể trạng hư hàn có thể gây lạnh bụng, tiêu chảy, đầy hơi hoặc rối loạn đông máu nhẹ.
• Chống chỉ định và Cách giải độc: Tuyệt đối không dùng cho phụ nữ có thai vì tác dụng hoạt huyết mạnh dễ gây kích thích co bóp tử cung và sảy thai. Người tỳ vị hư hàn (hay lạnh bụng, đi ngoài phân lỏng) hoặc người đang bị xuất huyết nhưng dùng nhầm dược liệu sống chưa sao cũng cần tránh dùng. Nếu lỡ dùng quá liều gây lạnh bụng, tiêu chảy, có thể hãm nước gừng tươi (Sinh khương) ấm với đường đỏ để uống giải hàn.
Giá trị kinh tế và Tính phổ biến trên thị trường• Tính phổ biến: Quyển bá đá khá phổ biến tại các vùng núi phía Bắc và Tây Nguyên Việt Nam, thường được các thầy thuốc Đông y địa phương thu hái và sử dụng rộng rãi.
• Giá trị thị trường và Tiềm năng kinh tế: Trên thị trường dược liệu Việt Nam, Quyển bá đá khô có giá dao động khoảng 120.000 – 200.000 VNĐ/kg tùy chất lượng sao chế. Trên thị trường quốc tế, cây không chỉ được thu mua làm nguyên liệu chiết xuất hoạt chất dược phẩm mà còn có giá trị cao trong ngành cây cảnh nghệ thuật (terrarium, hòn non bộ) nhờ dáng lá đẹp và khả năng chịu hạn độc đáo. Việc phát triển mô hình trồng Quyển bá đá dưới tán rừng hoặc kết hợp làm cây cảnh phong thủy mở ra hướng làm kinh tế bền vững cho người dân vùng trung du và miền núi.
Tài liệu tham khảo và Nguồn trích dẫn khoa học1. Đỗ Tất Lợi (2004). Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam. Nhà xuất bản Y học, Hà Nội (Mục Móng lưng rồng / Quyển bá, tr. 269–270).
2. Võ Văn Chi (2012). Từ điển cây thuốc Việt Nam (Bộ mới). Nhà xuất bản Y học, Hà Nội.
3. Viện Dược liệu (2006). Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam. Nhà xuất bản Khoa học và Kỹ thuật.
4. Hieronymus, G. (1901). Selaginella moellendorffii. Trong Engler & Prantl, Die Natürlichen Pflanzenfamilien, 1(4): 680.
5. Wang, X. et al. (2011). Phenolic compounds from Selaginella moellendorffii. Helvetica Chimica Acta, 94(9), 1656–1663.
6. Zheng, X. K. et al. (2011). Carboxymethyl flavonoids and a monoterpene glucoside from Selaginella moellendorffii. Archives of Pharmacal Research, 34(9), 1423–1427.