Quyển bá nhật (Selaginella nipponica Franch. et Sav.) là một loài thực vật cổ đại thuộc họ Quyển bá (Selaginellaceae), nổi bật với khả năng sinh trưởng bền bỉ trên các vách đá ẩm ướt và tán rừng nhiệt đới đến ôn đới.
1. Giới thiệu sơ bộ dược liệuQuyển bá nhật là một đại diện tiêu biểu của chi Quyển bá (Selaginella), nhóm thực vật có mạch không hạt đã tồn tại hàng trăm triệu năm trên Trái Đất. Tại Việt Nam, loài cây này được ghi nhận phân bố tự nhiên ở các khu vực rừng rậm thường xanh trên nền đá granit, đặc biệt là vùng Khánh Hòa. Trong kho tàng Y học cổ truyền, toàn cây Quyển bá nhật được thu hái quanh năm để làm thuốc với tác dụng nổi bật là chỉ huyết (cầm máu), thanh nhiệt giải độc và hỗ trợ điều trị các chứng ho, hen suyễn. Nhờ chứa hàm lượng cao các hợp chất flavonoid, đặc biệt là nhóm biflavonoid đặc trưng của chi Selaginella, dược liệu này đang thu hút sự quan tâm lớn của giới nghiên cứu dược học hiện đại về khả năng chống oxy hóa, kháng viêm và bảo vệ tế bào. Tuy nhiên, do đặc tính dược lý mạnh mẽ tác động lên hệ tuần hoàn và huyết học, việc sử dụng Quyển bá nhật đòi hỏi sự hiểu biết đúng đắn về cách bào chế (dùng tươi để hoạt huyết, sao cháy để cầm máu) cũng như liều lượng an toàn để tránh các tác dụng không mong muốn.
2. Danh pháp và Giải thích tên gọi• Tên tiếng Việt - Tên dân gian. Quyển bá nhật, Quyết bá nhật, Cỏ chân vịt bò.
• Tên Đông y. Phục địa quyển bá (伏地卷柏), Quyển bá.
• Tên tiếng Trung. 伏地卷柏 (Phiên âm: Fu di juan bai).
• Tên tiếng Anh. Japanese spikemoss, Nippon spikemoss.
• Tên tiếng Pháp. Sélaginelle du Japon.
• Tên khoa học và Danh pháp đồng nghĩa. Selaginella nipponica Franch. & Sav. (công bố lần đầu năm 1877). Các tên đồng nghĩa gồm Lycopodioides nipponica (Franch. & Sav.) Kuntze, Selaginella savatieri Baker, và Selaginella hachijoensis Nakai.
• Giải thích tên gọi. Tên chi Selaginella bắt nguồn từ tiếng Latinh chỉ một nhóm thực vật giống rêu thạch tùng. Tính ngữ loài nipponica có nghĩa là "thuộc về Nhật Bản" (Nippon), nơi mẫu vật chuẩn được các nhà thực vật học người Pháp là Adrien Franchet và Paul Savatier thu thập và mô tả lần đầu tiên gần Yokosuka. Tên tiếng Trung "Phục địa quyển bá" mô tả đặc tính thân bò sát mặt đất (phục địa) và khả năng cuộn tròn lá khi khô hạn (quyển bá).
3. Lịch sử, Truyền thuyết và Câu chuyện thảo dược• Lịch sử ghi chép. Chi Quyển bá (Selaginella) đã được ghi chép từ rất sớm trong bộ Thần Nông Bản Thảo Kinh với tên gọi chung là Quyển bá (thuộc nhóm thượng phẩm giúp trường thọ, ích khí). Riêng loài Selaginella nipponica được định danh khoa học chính thức vào năm 1877 trong bộ Enumeratio Plantarum in Japonia Sponte Crescentium.
• Truyền thuyết và Câu chuyện. Trong văn hóa dân gian Á Đông, các loài thuộc họ Quyển bá được mệnh danh là "Cải tử hoàn hồn thảo" hay "Hồi sinh thảo". Truyền thuyết kể rằng những bụi cây mọc trên vách đá khô cằn dường như đã chết khô, cuộn tròn lại thành nắm tay suốt mùa hạn hán, nhưng chỉ cần một cơn mưa rào tưới mát, chúng lập tức vươn mình xanh tươi trở lại. Sức sống mãnh liệt này khiến người xưa tin rằng loài cây mang linh khí của trời đất, giúp phục hồi sinh lực cho người bệnh.
4. Đặc điểm thực vật, Phân bố và Thu hái• Mô tả hình thái. Cây thảo sống lâu năm, thân chính bò sát mặt đất, phân nhánh tạo thành thảm xanh; các cành mang bông bào tử thường mọc đứng thẳng, cao từ 5 đến 12 cm. Rễ giả (căn thác) mọc rải rác dọc theo các đốt của thân bò. Lá nhỏ xếp thành 4 dãy không đều, mép có răng cưa mịn; bông sinh bào tử mọc ở đỉnh cành đứng, mang bào tử lớn và bào tử nhỏ.
• Phân bố. Trên thế giới, cây phân bố tự nhiên từ miền Trung và Nam Trung Quốc đến khu vực ôn đới Đông Á như Nhật Bản, Đài Loan, Hàn Quốc. Tại Việt Nam, loài này được tìm thấy tại tỉnh Khánh Hòa (khu vực giữa Ninh Hòa và suối Trinh), mọc trên nền đất đá granit ẩm ướt dưới tán rừng rậm thường xanh ở độ cao từ 100 đến 300 m.
• Bộ phận làm thuốc. Toàn cây (Herba Selaginellae Nipponicae), bỏ rễ bám đất.
• Phương thức thu hái và Bào chế. Thu hái quanh năm, tốt nhất vào mùa hè thu khi cây phát triển xanh tốt. Nhổ cả cây, rửa sạch đất cát, phơi trong râm hoặc sấy nhẹ cho khô. Theo kinh nghiệm Đông y, để tăng tác dụng cầm máu (chỉ huyết), dược liệu khô được đem sao đen (sao tồn tính) trên lửa nhỏ cho đến khi mặt ngoài cháy đen nhưng bên trong vẫn giữ màu nâu vàng.
"Nhật Trường Kon Tum đam mê thảo dược đã tổng hợp cây thảo dược việt nam có tác dụng và độc tính cho người yêu Y Học Cổ Truyền Việt Nam có nơi tra cứu, nhờ công trình nghiên cứu của các nhà khoa học Việt Nam và Quốc Tế đưa ra ánh sáng khoa học của nhiều loài thảo dược bản địa."
5. Thành phần hóa học, Tính vị và Hương thơm• Thành phần hóa học. Các nghiên cứu hóa thực vật trên chi Selaginella và S. nipponica cho thấy cây chứa hàm lượng phong phú các nhóm hoạt chất tự nhiên như biflavonoid (đặc trưng là amentoflavone, hinokiflavone, robustaflavone), flavonoid đơn phân, alkaloid, saponin steroid, tannin, sắc tố thực vật và các nguyên tố khoáng vi lượng thiết yếu như kali, canxi, magie.
• Tính vị và Quy kinh. Theo Y học cổ truyền, vị thuốc có vị cay nhẹ, hơi đắng hoặc nhạt, tính bình đến hơi hàn. Dược liệu quy vào các kinh Can, Phế và Vị.
• Hương thơm tinh dầu. Cây hầu như không có mùi thơm tinh dầu đặc trưng (vô xú), khi nhai tươi có vị hơi chát nhẹ của tannin và cảm giác thanh mát.
6. Công dụng theo Y học cổ truyền và Y học hiện đại• Công dụng theo Y học cổ truyền. Dùng tươi có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, hoạt huyết, thông kinh, hóa đờm. Dùng sao cháy có tác dụng lương huyết, chỉ huyết (cầm máu). Chủ trị các chứng ho do phế nhiệt, hen suyễn, thổ huyết (ho ra máu), chảy máu cam, đại tiện ra máu, trĩ xuất huyết và chấn thương tụ máu.
• Danh y sử dụng và Bài thuốc cổ phương. Trong y văn cổ như Bản Thảo Cương Mục của danh y Lý Thời Trân, nhóm vị thuốc Quyển bá được ứng dụng rộng rãi để điều trị các chứng huyết ứ và xuất huyết.
• Bài thuốc cầm máu (trĩ xuất huyết, tiểu tiện ra máu): Dùng 15 đến 30 g Quyển bá sao cháy kết hợp với 25 g Tiên hạc thảo (Agrimonia pilosa), sắc nước uống trong ngày.
• Bài thuốc hỗ trợ viêm gan, vàng da: Dùng 30 g Quyển bá phối hợp cùng 30 g Cỏ seo gà (Pteris multifida), sắc uống thay trà.
• Ứng dụng trong y học dân gian thế giới. Tại Trung Quốc và Nhật Bản, y học dân gian sử dụng nước sắc Phục địa quyển bá để chữa viêm phế quản cấp, ho gà, viêm gan vàng da và đắp ngoài vết thương chảy máu. Nhiều bộ tộc thiểu số ở vùng núi phía Nam Trung Quốc còn dùng loài này làm thuốc giải độc rắn cắn và hạ sốt.
• Dược tính học hiện đại và Nghiên cứu khoa học. Các công trình nghiên cứu dược lý hiện đại được công bố trên cơ sở dữ liệu y sinh quốc tế như PubMed và ScienceDirect đã chứng minh các hợp chất biflavonoid từ chi Selaginella có hoạt tính ức chế mạnh các gốc tự do (chống oxy hóa), kháng khuẩn (ức chế Staphylococcus aureus), kháng nấm, bảo vệ tế bào gan và ức chế sự tăng sinh của một số dòng tế bào ung thư trên thực nghiệm. Ngoài ra, cơ chế rút ngắn thời gian đông máu của dịch chiết sao cháy cũng đã được xác nhận thực nghiệm, lý giải cho công năng chỉ huyết trong Đông y.
7. Cách sử dụng, Liều lượng và Lưu ý an toàn• Cách sử dụng và Liệu trình. Liều dùng thông thường từ 10 đến 30 g dược liệu khô mỗi ngày, dùng dưới dạng thuốc sắc uống hoặc giã nát cây tươi đắp ngoài vết thương. Không nên dùng dưỡng sinh hàng ngày kéo dài như trà thông thường vì dược liệu có tính hoạt huyết hoặc cầm máu mạnh, cần sử dụng theo từng liệu trình điều trị (thường từ 7 đến 14 ngày) dưới sự hướng dẫn của thầy thuốc.
• Tác dụng phụ và Độc tính. Ở liều điều trị thông thường, cây chưa ghi nhận độc tính cấp tính đáng kể. Tuy nhiên, nếu lạm dụng liều cao kéo dài có thể gây rối loạn đông máu, lạnh bụng, tiêu chảy do tính hàn của dược liệu.
• Chống chỉ định và Cách giải độc. Tuyệt đối không dùng cho phụ nữ đang mang thai vì dược liệu tươi có tác dụng hoạt huyết, phá ứ dễ gây động thai hoặc sảy thai. Người có thể trạng hư hàn, hay bị lạnh bụng cần thận trọng. Nếu gặp tình trạng lạnh bụng, tiêu chảy do dùng quá liều, có thể ngừng thuốc ngay và uống nước gừng tươi ấm (Sinh khương) để ôn trung, tán hàn.
8. Giá trị kinh tế và Kỹ thuật trồng trọt• Tính phổ biến và Giá trị thị trường. Trên thị trường dược liệu Việt Nam, Quyển bá nhật chưa phổ biến bằng Quyển bá trường sinh (Selaginella tamariscina) và chủ yếu được khai thác tự nhiên ở quy mô nhỏ. Tuy nhiên, trên thị trường quốc tế (đặc biệt là Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc), các loài thuộc chi Selaginella có giá trị kinh tế cao nhờ được ứng dụng làm nguyên liệu chiết xuất mỹ phẩm chống lão hóa, thực phẩm bảo vệ sức khỏe và làm cây cảnh nghệ thuật (terrarium, tiểu cảnh bán cạn).
• Vùng đất phát triển và Kỹ thuật trồng. Cây ưa khí hậu mát ẩm, bóng râm tán xạ (che bóng 60 đến 70%), phát triển tốt ở vùng trung du và miền núi có độ cao từ 100 đến 800 m, đất mùn tơi xốp, thoát nước tốt trên nền đá granit hoặc đá vôi ẩm. Nhân giống chủ yếu bằng phương pháp tách bụi hoặc giâm cành vào mùa xuân. Cần duy trì độ ẩm không khí và độ ẩm giá thể thường xuyên bằng hệ thống phun sương, tránh ánh nắng mặt trời gay gắt chiếu trực tiếp làm cháy lá.
9. Tài liệu tham khảo và Nguồn trích dẫn uy tín1. Viện Dược liệu (Việt Nam). Cơ sở dữ liệu Tra cứu Dược liệu – Mục từ Selaginella nipponica Franch. et Sav. (Quyển bá nhật).
2. Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, NXB Y học – Chuyên khảo về các loài thuộc họ Quyển bá (Selaginellaceae).
3. Võ Văn Chi. Từ điển Cây thuốc Việt Nam, NXB Y học – Thông tin phân loại và công dụng dân gian chi Selaginella.
4. Royal Botanic Gardens, Kew. Cơ sở dữ liệu thực vật toàn cầu Plants of the World Online (POWO) – Danh pháp và phân bố của Selaginella nipponica Franch. & Sav.
5. Flora of China (eFloras). Chuyên khảo thực vật học Selaginella nipponica – Mô tả hình thái học chi tiết và tên gọi Đông y (Fu di juan bai).
6. Hệ thống Y tế Vinmec. Tài liệu tổng hợp dược tính và lưu ý an toàn của Cây Quyển bá trong Y học cổ truyền