Cây Mai dương (tên khoa học Mimosa pigra L.) là loài thực vật thân bụi, có nguồn gốc từ Trung và Nam Mỹ. Tại Việt Nam, loài cây này được xếp vào danh mục thực vật ngoại lai xâm hại nguy hiểm, tuy nhiên một số bộ phận của cây cũng chứa các hoạt chất nghiên cứu ứng dụng trong y học và đời sống.
Tên gọi và Phân loại• Tên khoa học: Mimosa pigra L. (tên đồng nghĩa: Mimosa pellita)
• Họ: Họ Đậu - Fabaceae (phân họ Trinh nữ - Mimosoideae)
• Tên tiếng Anh: Giant sensitive plant
• Tên Đông y / Tên tiếng Trung: Chưa có tên vị thuốc truyền thống chính thức trong dược điển cổ truyền Trung Hoa hay Việt Nam do chủ yếu được xem là cỏ dại.
• Tên dân gian: Trinh nữ nâu, trinh nữ đầm lầy, mắt mèo, mắc cỡ Mỹ.
• Giải thích tên gọi: Từ "Mai dương" bắt nguồn từ cách gọi biến thể, trong đó "trinh nữ" do đặc tính lá cụp lại khi chạm vào giống cây xấu hổ (mắc cỡ), còn "đầm lầy/nâu" mô tả sinh cảnh sống ẩm ướt và màu sắc vỏ thân già.
Mô tả hình thái và Phân bố• Hình thái: Cây thân bụi cao từ 1,5 đến 3 m. Thân và cành có nhiều gai cứng, hơi cong. Lá kép lông chim hai lần chẵn, có khoảng 15 cặp lá chét, cụp lại khi chạm hoặc về đêm. Hoa nhỏ dạng đầu hình cầu, màu hồng hoặc tím nhạt. Quả cụm, vỏ quả dày có lông ngứa, khi chín nứt thành từng đoạn chứa hạt dẹt.
• Phân bố & Nguồn gốc: Có nguồn gốc từ vùng nhiệt đới châu Mỹ, hiện phân bố rộng khắp tại nhiều tỉnh thành ở Việt Nam, thường mọc ở vùng đầm lầy, ven sông, bờ ruộng, đất ẩm.
Nguồn gốc trồng và Thu hái - Chế biến• Nguồn gốc: Không được khuyến khích trồng vì tính xâm hại mạnh, trước đây một số nơi trồng làm hàng rào nhưng nay được cơ quan chức năng kiểm soát và tiêu diệt.
• Thu hái và chế biến: Không phổ biến làm dược liệu thương phẩm. Trong nghiên cứu, người ta thu hái phần non (lá, ngọn, hoa) hoặc rễ để phân tích, không có quy trình chế biến y học cổ truyền cố định
Thành phần hoá học• Lá và phần non: Chứa axit amin độc hại là mimosine, các hợp chất acylat flavonol glycosid, myricetin và quercetin.
• Rễ: Chứa hàm lượng tannin đáng kể.
• Đặc tính dinh dưỡng thô: Phần lá non có hàm lượng protein thô khá cao nhưng kèm độc tính.
Công dụng và Cách dùng• Theo Y học cổ truyền: Không ghi nhận bài thuốc kinh nghiệm phổ biến trong y học cổ truyền Việt Nam do cây có độc tính nhẹ (mimosine) và nguy cơ gây hại sinh thái.
• Theo Y học hiện đại / Nghiên cứu: Một số thử nghiệm sinh học ghi nhận chiết xuất từ cây Mai dương có khả năng kháng khuẩn, chống oxy hóa hoặc tác động trên dòng tế bào, tuy nhiên chưa được áp dụng điều trị rộng rãi trên người.
• Cách dùng: Chủ yếu dạng cao chiết trong phòng thí nghiệm; tuyệt đối không tự ý sắc uống hay sử dụng theo dân gian để tránh ngộ độc.
Tác dụng phụ và Nguy cơ độc tính• Chất mimosine trong cây có thể gây độc cho gia súc và động vật nếu ăn phải với số lượng lớn.
• Gây nghèo dinh dưỡng đất, phát tán lông ngứa từ quả gây viêm da, mẩn ngứa khi tiếp xúc trực tiếp.