Sâm thập tự (thường gọi là thập tự hoa thưa hay cây đùi gà) có tên khoa học Decaschistia parviflora hoặc Decaschistia crotonifolia, thuộc họ Cẩm quỳ (Malvaceae). Dược liệu này nổi bật với công dụng bồi bổ cơ thể, hỗ trợ tiêu hóa, mát gan và bổ thận theo kinh nghiệm dân gian.
Tên gọi và danh pháp• Tên khoa học: Decaschistia parviflora Kurz hoặc Decaschistia crotonifolia Wight et Arn.
• Họ: Cẩm quỳ (Malvaceae)
• Tên Đông y / Tên dân gian: Thập tự hoa thưa, cây đùi gà, sâm thủy Tây Nguyên.
• Giải thích tên gọi: Tên chi Decaschistia bắt nguồn từ đặc điểm hình thái của quả/nhị có cấu trúc chia ô đặc trưng; tên dân gian "sâm đùi gà" do hình dáng củ phình to giống đùi gà, còn "thập tự hoa thưa" chỉ đặc điểm cấu trúc hoa thưa trên cây.
Mô tả hình thái và phân bố• Mô tả hình thái: Cây thảo nhỏ hoặc cây sống dai, thân có lông. Lá mọc so le, phiến lá có hình dạng khác nhau tùy vị trí. Hoa mọc đơn độc hoặc thành chùm thưa ở kẽ lá, cánh hoa màu vàng hoặc hồng nhạt. Quả nang, khi chín nứt ra. Rễ củ phình thành dạng trụ hoặc hơi giống đùi gà.
• Phân bố & Nguồn gốc trồng: Cây mọc hoang tự nhiên ở vùng rừng thưa, rừng thứ sinh, ven rừng tại một số tỉnh phía Nam Việt Nam như Kiên Giang (Phú Quốc), khu vực Tây Nguyên, và được nhân giống bảo tồn bằng phương pháp nuôi cấy mô (in vitro) tại một số viện nghiên cứu.
Thành phần hóa học và Công dụng• Thành phần hóa học: Chứa các hợp chất thiên nhiên hàm lượng cao như flavonoid, saponin, và các acid hữu cơ giúp nâng cao sức đề kháng.
• Theo y học cổ truyền: Vị ngọt, tính bình; có tác dụng bổ ngũ tạng, kiện tỳ vị, mạnh gân cốt, thanh nhiệt và giải độc.
• Theo y học hiện đại: Hỗ trợ chống suy nhược thần kinh, tăng cường sinh lực, kích thích tiêu hóa, và có tiềm năng hỗ trợ giảm đường huyết.
Cách dùng, Thu hái và Tác dụng phụ• Cách dùng: Dùng rễ củ phơi khô sắc uống (10g - 25g/ngày), nấu nước làm trà hoặc ngâm rượu thuốc.
• Thu hái và chế biến: Thu hái rễ củ quanh năm, tốt nhất vào mùa thu đông khi dưỡng chất dồn về củ. Đem rửa sạch, thái lát, phơi hay sấy khô dùng dần.
• Tác dụng phụ: Chưa ghi nhận độc tính cấp đáng kể ở liều dùng thông thường, tuy nhiên không nên lạm dụng quá liều để tránh ngệnh bụng hoặc tiêu chảy.