Dưới đây là chuyên khảo tổng hợp toàn diện và chi tiết về dược liệu Quyển bá xanh (Selaginella doederleinii Hieron.) được biên soạn theo chuẩn tài liệu nghiên cứu dược học cổ truyền kết hợp y học hiện đại.
1. Lời giới thiệu sơ bộ dược liệuQuyển bá xanh (Selaginella doederleinii Hieron.) là một loài thực vật bào tử thuộc họ Quyển bá (Selaginellaceae), tồn tại từ hàng trăm triệu năm trước như một chứng nhân cổ xưa của hệ thực vật có mạch. Trong kho tàng dược liệu bản địa Việt Nam và y học phương Đông, loài cây này được ví như "viên ngọc xanh" ẩn mình dưới những tán rừng ẩm nhiệt đới và á nhiệt đới. Không sở hữu sắc hoa rực rỡ, Quyển bá xanh gây ấn tượng bởi tán lá xanh thẫm xếp thành vảy tinh xảo như vảy rồng, mang trong mình nguồn hoạt chất sinh học dồi dào, đặc biệt là nhóm biflavonoid quý giá. Từ lâu, đồng bào các vùng núi cao đã dùng cây để thanh nhiệt, giải độc, tiêu viêm, trị viêm gan, viêm họng và hỗ trợ tiêu trừ khối u. Ngày nay, dưới ánh sáng của khoa học hiện đại, nhiều nghiên cứu chuyên sâu đã chứng minh tiềm năng kháng ung thư, chống oxy hóa và bảo vệ tế bào vượt trội của loài thảo dược này, mở ra triển vọng lớn trong việc phát triển các chế phẩm y dược tự nhiên có giá trị cao.
2. Danh pháp & Hệ thống tên gọi• Tên khoa học: Selaginella doederleinii Hieron. (được nhà thực vật học Georg Hans Emmo Wolfgang Hieronymus mô tả lần đầu năm 1904).
• Họ thực vật: Họ Quyển bá (Selaginellaceae).
• Tên tiếng Việt – Tên dân gian: Quyển bá xanh, Quyển bá xanh lục, Quyển bá đứng, Cỏ vảy rồng xanh, Thạch thượng bá, Móng lưng rồng (tên gọi chung cho một số loài trong chi).
• Tên Đông y: Thâm lục quyển bá (深绿卷柏), Thạch thượng bá (石上柏), Đại diệp thái (大叶菜).
• Tên tiếng Trung: 深绿卷柏 (Shēnlǜ juǎnbǎi), 石上柏 (Shíshàngbǎi), 地侧柏 (Dìcèbǎi).
• Tên tiếng Anh: Doederlein's spikemoss, Deep-green spikemoss, Greater selaginella.
• Tên tiếng Pháp: Sélaginelle de Doederlein.
• Giải thích tên gọi:
• Chữ "Quyển bá" (卷柏) bắt nguồn từ đặc tính sinh học của chi Selaginella là lá nhỏ xếp thành vảy giống lá cây Trắc bá (Bá), khi gặp khô hạn nhiều loài trong chi có xu hướng cuộn tròn lại ("quyển").
• Tính từ "xanh" / "thâm lục" (深绿) dùng để phân biệt loài này với Quyển bá trường sinh (Selaginella tamariscina) hay Quyển bá móc (Selaginella uncinata), do phiến lá của S. doederleinii giữ màu xanh lục đậm bóng mượt quanh năm.
• Tên "Thạch thượng bá" nghĩa là cây bá mọc trên đá, phản ánh môi trường sống ưa vách đá ẩm, suối rừng của cây.
• Tên loài doederleinii được đặt để vinh danh nhà động vật học và sưu tầm mẫu vật người Đức Ludwig Heinrich Philipp Döderlein.
3. Lịch sử, Truyền thuyết & Câu chuyện thảo dược• Lịch sử ghi chép trong y văn cổ: Chi Quyển bá đã được ghi chép từ rất sớm trong bộ sách thuốc kinh điển Thần Nông Bản Thảo Kinh với tên gọi "Quyển bá", xếp vào nhóm thượng phẩm giúp trường sinh, ích khí. Đến thời nhà Minh, danh y Lý Thời Trân trong Bản Thảo Cương Mục tiếp tục phân tích công năng hoạt huyết (dùng sống) và chỉ huyết (sao cháy) của họ cây này. Riêng loài Selaginella doederleinii (Thạch thượng bá) được ghi nhận chi tiết trong các bộ y thư cận đại của Trung Quốc như Trung Hoa Bản Thảo và Trung Dược Đại Từ Điển với công năng nổi bật là thanh nhiệt giải độc và kháng ung thư.
• Truyền thuyết & Câu chuyện thảo dược: Trong dân gian vùng núi Hoa Nam và các bản làng vùng cao biên giới Việt – Trung, lưu truyền câu chuyện về loài "Thạch thượng bá". Xưa có một tiều phu mắc chứng u hạch ở cổ họng, nuốt nghẹn không ăn uống được, thầy thuốc đều lắc đầu. Ông vào rừng sâu nằm nghỉ bên khe suối đá, khát nước bèn hái thứ cỏ xanh mướt mọc trên tảng đá rêu nhai nuốt lấy nước. Sau vài tuần kiên trì, khối u ở cổ tiêu dần và sức khỏe hồi phục. Từ đó, người dân gọi loài cây này là "Thạch thượng bá" hay "Cứu mạng thảo", truyền tai nhau dùng để trị các chứng sưng viêm yết hầu và u bướu.
"Nhật Trường Kon Tum đam mê thảo dược đã tổng hợp cây thảo dược việt nam có tác dụng và độc tính cho người yêu Y Học Cổ Truyền Việt Nam có nơi tra cứu, nhờ công trình nghiên cứu của các nhà khoa học Việt Nam và Quốc Tế đưa ra ánh sáng khoa học của nhiều loài thảo dược bản địa."
4. Đặc điểm thực vật học & Phân bố• Mô tả hình thái:
• Cây thảo sống nhiều năm, thân đứng từ gốc bò ngang, chiều cao trung bình từ 20–35 cm.
• Gốc thân có nhiều rễ phụ (giá rễ) mọc thòng xuống đất giúp nâng đỡ cây.
• Thân phân nhánh lưỡng phân nhiều lần tạo thành tán xòe rộng.
• Lá xếp thành 4 dãy trên cành gồm 2 dãy lá bên lớn hơn (hình bầu dục thuôn, mép trên có rìa lông mịn) và 2 dãy lá giữa nhỏ hơn, đầu nhọn áp sát vào trục cành. Mặt trên lá màu xanh lục đậm, mặt dưới nhạt hơn.
• Bông lá bào tử mọc ở đầu ngọn cành, hình trụ hẹp dài 0,5–2 cm, mang các lá bào tử xếp lợp chứa túi bào tử lớn và nhỏ.
• Nguồn gốc & Phân bố:
• Cây có nguồn gốc bản địa tại vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới châu Á, phân bố tự nhiên từ Ấn Độ, Nepal, Myanmar, Thái Lan, Lào, Việt Nam đến miền Nam Trung Quốc (Quảng Tây, Vân Nam, Quý Châu, Quảng Đông), Đài Loan và Nhật Bản.
• Tại Việt Nam, cây phân bố dọc theo các dãy núi cao và trung du từ Lào Cai (Sa Pa), Lạng Sơn (Mẫu Sơn), Quảng Ninh, qua Quảng Trị, Kon Tum (Đăk Glei), Khánh Hòa (núi Vọng Phu) đến Lâm Đồng (Langbiang).
• Cây ưa bóng râm, độ ẩm cao, thường mọc thành đám dưới tán rừng rậm, ven khe suối hoặc trên vách đá ẩm ở độ cao từ 500–1.600 m.
5. Thu hái, Bộ phận dùng & Bào chế• Bộ phận làm thuốc: Toàn cây trên mặt đất và rễ con (Herba Selaginellae Doederleinii).
• Phương thức thu hái & Chế biến: Thu hái quanh năm, tốt nhất vào mùa hạ và mùa thu khi cây sinh trưởng xanh tốt nhất. Nhổ cả cây, cắt bỏ phần rễ già bám nhiều đất cát, rửa sạch, thái đoạn ngắn 2–3 cm, dùng tươi hoặc phơi/sấy khô ở nhiệt độ 50–60°C để bảo quản.
• Cách bào chế & Kinh nghiệm giải độc tính:
• Dùng sống (Sinh dùng): Rửa sạch, phơi khô dùng trực tiếp để phát huy tối đa tác dụng thanh nhiệt, giải độc, tiêu u, hoạt huyết.
• Sao vàng / Sao cháy (Thán sao): Theo kinh nghiệm Đông y đối với chi Quyển bá, khi cần cầm máu (chỉ huyết) hoặc giảm tính hàn lạnh của thuốc đối với người tỳ vị hư hàn, dược liệu được đem sao vàng hạ thổ hoặc sao tồn tính.
• Kinh nghiệm giảm kích ứng: Trong dân gian và lâm sàng, khi sắc uống liều cao trị u bướu, người ta thường sắc kỹ từ 2–4 giờ hoặc hầm chung với thịt lợn nạc để làm dịu vị chát, giảm kích ứng niêm mạc dạ dày.
6. Thành phần hóa học & Đặc tính cảm quan• Vị và tính chất: Vị ngọt nhạt, hơi đắng và chát; tính mát (lương).
• Hương thơm tinh dầu: Cây gần như không có mùi thơm tinh dầu nồng nàn đặc trưng, khi vò nát tươi chỉ có mùi ngái nhẹ của cỏ rừng và diệp lục. Các phân tích sắc ký khí khối phổ (GC-MS) ghi nhận một lượng rất nhỏ các hợp chất bay hơi như phytone, cedrol, caryophyllene và n-hexadecane.
• Thành phần hóa học chính: Các nghiên cứu hóa thực vật hiện đại đã phân lập được nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học cao:
• Biflavonoid & Triflavonoid (nhóm hoạt chất chủ lực): Amentoflavone, delicaflavone, robustaflavone, ginkgetin, isoginkgetin, hinokiflavone, tetrahydrohinokiflavone và các dẫn xuất apigenin đặc trưng.
• Alkaloid: Berberine, palmatine, hordenine và các alkaloid chứa nhân indole.
• Lignan & Phenolic acid: Acid gallic, acid shikimic, các dẫn xuất lignan và selaginellin (nhóm sắc tố polyphenol đặc hữu của chi Selaginella).
• Các thành phần khác: Sterol thực vật, saponin, coumarin và polysaccharide.
7. Công dụng theo Y học cổ truyền & Các bài thuốc• Quy kinh: Vào hai kinh Phế và Can (một số tài liệu ghi nhận thêm kinh Đại trường).
• Công năng chủ trị: Thanh nhiệt giải độc, khứ phong trừ thấp, hoạt huyết tiêu thũng, chỉ huyết, chống ung thư (kháng nham). Chủ trị viêm họng, viêm amidan, viêm phổi, ho do phế nhiệt, viêm gan vàng da, viêm túi mật, viêm đường tiết niệu, phong thấp đau nhức xương khớp, chấn thương tụ máu và hỗ trợ điều trị nhiều loại ung thư (ung thư vòm họng, ung thư phổi, ung thư gan, ung thư nhau thai).
• Ứng dụng trong y học dân gian thế giới:
• Trung Quốc (Vân Nam, Quảng Tây, Hồng Kông): Được dùng phổ biến nhất làm thuốc chủ lực trong các bài thuốc dân gian trị ung thư biểu mô vòm họng, ung thư phổi, ung thư gan, xơ gan cổ trướng và viêm nhiễm đường hô hấp.
• Philippines & Malaysia: Đồng bào bản địa dùng nước sắc toàn cây để trị ho, sốt, vàng da, kiết lỵ và đắp ngoài chữa vết thương chảy máu, mụn nhọt.
• Ấn Độ & Nepal: Các bộ tộc vùng đồi núi sử dụng cây làm thuốc lợi tiểu, hạ sốt, trị nhiễm trùng tiết niệu và đau nhức khớp.
• Các bài thuốc cổ phương & kinh nghiệm tiêu biểu:
• Bài thuốc hỗ trợ điều trị ung thư phổi, ung thư vòm họng (Kinh nghiệm lâm sàng Trung y): Quyển bá xanh khô 30–60g, Bán chi liên 30g, Bạch hoa xà thiệt thảo 30g. Đổ ngập nước, sắc nhỏ lửa liên tục trong 3 giờ, chia 2–3 lần uống trong ngày.
• Bài thuốc trị viêm phổi, viêm amidan cấp, viêm kết mạc: Quyển bá xanh tươi 30–60g (hoặc khô 15–30g) sắc nước uống, có thể hầm cùng 30g thịt lợn nạc ăn cả cái lẫn nước.
• Bài thuốc trị viêm gan cấp tính, vàng da thấp nhiệt: Quyển bá xanh 30g, Nhân trần 20g, Chi tử 12g, sắc uống ngày 1 thang.
• Bài thuốc trị chấn thương tụ máu, chảy máu ngoài da: Dùng cây tươi rửa sạch, giã nát đắp trực tiếp lên vết thương; hoặc tán bột mịn dược liệu khô rắc lên chỗ chảy máu.
8. Dược tính học hiện đại & Các nghiên cứu khoa họcDưới góc độ dược lý thực nghiệm, Selaginella doederleinii đã được hàng trăm công trình quốc tế chứng minh các tác dụng sinh học nổi bật:
• Tác dụng kháng ung thư (Antitumor): Chiết xuất ethyl acetate (SDEA) và các hoạt chất như amentoflavone, delicaflavone, 7''-methyl ether tetrahydrohinokiflavone có khả năng ức chế sự tăng sinh, di căn và xâm lấn của nhiều dòng tế bào ung thư (ung thư phổi A549, ung thư đại trực tràng HT-29, ung thư cổ tử cung HeLa, ung thư biểu mô tế bào gan HepG2). Nghiên cứu năm 2026 trên tạp chí Cancer Nanotechnology còn phát hiện các hạt ngoại bào có nguồn gốc từ S. doederleinii (SD-EVLP) thúc đẩy quá trình chết tế bào theo cơ chế ferroptosis thông qua trục xCT/GPX4 trên mô hình ung thư gan.
• Tác dụng chống oxy hóa và bảo vệ tế bào: Các biflavonoid trong cây thể hiện hoạt tính dọn gốc tự do mạnh mẽ trên các thử nghiệm DPPH và FRAP, giúp giảm stress oxy hóa và bảo vệ mô gan, mô thần kinh.
• Kháng virus, kháng khuẩn và chống viêm: Dược liệu ức chế sự phát triển của một số chủng vi khuẩn gây viêm đường hô hấp, giảm tiết các cytokine gây viêm, hỗ trợ cải thiện viêm khớp dạng thấp và viêm phổi.
• Điều hòa đường huyết và lipid máu: Một số nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận cao chiết cây giúp cải thiện tình trạng tăng đường huyết và rối loạn mỡ máu.
9. Cách sử dụng, Liệu trình & An toàn độc tính• Cách dùng & Liều dùng:
• Uống trong: Dạng khô dùng 15–30g/ngày sắc uống. Trong hỗ trợ điều trị khối u, y văn ghi nhận liều có thể tăng lên 30–60g/ngày nhưng phải sắc kỹ từ 3–4 giờ. Dạng tươi dùng liều gấp đôi (30–60g).
• Dùng ngoài: Lượng vừa đủ, giã đắp hoặc nấu nước rửa.
• Dùng dưỡng sinh hàng ngày hay theo liệu trình?
• Không nên dùng như trà dưỡng sinh hàng ngày kéo dài. Quyển bá xanh có tính mát (lương) và chứa hàm lượng cao các flavonoid, alkaloid có hoạt tính dược lý mạnh. Việc lạm dụng uống thay nước lọc mỗi ngày dễ làm tổn thương dương khí của tỳ vị. Dược liệu này chỉ nên sử dụng theo từng đợt liệu trình điều trị (thường 2–4 tuần/đợt, sau đó nghỉ để đánh giá lại) dưới sự hướng dẫn của thầy thuốc.
• Tác dụng phụ & Độc tính:
• Tác dụng phụ: Dùng liều cao hoặc uống lúc đói có thể gây cồn cào dạ dày, buồn nôn, chán ăn, tiêu chảy nhẹ ở người có cơ địa tỳ vị hư hàn.
• Tương tác thuốc (Cảnh báo khoa học): Nghiên cứu công bố trên Frontiers in Pharmacology (2023) cho thấy chiết xuất S. doederleinii và các thành phần như amentoflavone, delicaflavone có khả năng ức chế mạnh một số enzyme chuyển hóa thuốc ở gan thuộc hệ Cytochrome P450 (như CYP2C9, CYP2C19, CYP3A4). Do đó, dùng chung với thuốc Tây y (đặc biệt là thuốc hóa trị, thuốc chống đông máu, thuốc hạ đường huyết) có thể làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu và tăng nguy cơ độc tính.
• Chống chỉ định: Phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và người tiêu chảy do hư hàn không nên dùng.
• Cách xử trí khi gặp tác dụng phụ: Ngưng sử dụng dược liệu ngay lập tức. Nếu bị lạnh bụng, tiêu chảy do tính hàn của thuốc, có thể dùng nước gừng tươi ấm (Sinh khương) hoặc trà gừng đường đỏ để ôn trung tán hàn; nếu có biểu hiện ngộ độc hoặc tương tác thuốc nghiêm trọng cần đưa đến cơ sở y tế.
10. Giá trị kinh tế, Thị trường & Kỹ thuật trồng trọt• Tính phổ biến & Giá trị thị trường:
• Tại Việt Nam, Quyển bá xanh chủ yếu được khai thác tự nhiên tại các vùng núi phía Bắc và Tây Nguyên (như Kon Tum, Lào Cai), được bán dưới dạng dược liệu khô thái đoạn với mức giá dao động từ 120.000 – 250.000 VNĐ/kg tùy độ sạch và nguồn gốc.
• Trên thị trường quốc tế (đặc biệt là Trung Quốc, Đài Loan, Nhật Bản), S. doederleinii là nguyên liệu đầu vào quan trọng cho ngành công nghiệp chiết xuất dược phẩm (sản xuất viên nang, thuốc tiêm hỗ trợ điều trị ung thư như viên nén Thạch Thượng Bá). Giá trị xuất khẩu thô và cao chiết chuẩn hóa mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn nhiều lần so với bán thô tự phát.
• Ứng dụng kinh tế làm giàu: Phát triển mô hình trồng Quyển bá xanh dưới tán rừng tự nhiên hoặc vườn cây ăn quả, kết hợp sơ chế sạch đạt chuẩn GACP-WHO giúp người dân vùng cao tạo nguồn thu nhập bền vững mà không cần phá rừng làm nương rẫy.
• Vùng đất phát triển phù hợp & Kỹ thuật trồng:
• Vùng sinh thái phù hợp: Các tỉnh miền núi có khí hậu mát mẻ, độ ẩm không khí cao (75–85%), độ cao từ 400–1.500 m như vùng Tây Nguyên (Kon Tum, Lâm Đồng) và vùng núi phía Bắc (Lào Cai, Hà Giang, Lạng Sơn).
• Đất trồng: Đất mùn rừng tơi xốp, giàu hữu cơ, thoát nước tốt nhưng luôn giữ được độ ẩm, độ pH hơi chua đến trung tính (pH 5,5–6,5).
• Kỹ thuật nhân giống & Chăm sóc: Nhân giống vô tính bằng cách tách bụi hoặc giâm cành bánh tẻ có mang rễ phụ vào mùa xuân (tháng 2–4). Cây bắt buộc phải có che bóng 60–75% (trồng dưới tán rừng hoặc làm giàn lưới lan). Tưới phun sương giữ ẩm thường xuyên, bón phân hữu cơ hoai mục, hạn chế tối đa phân hóa học và thuốc bảo vệ thực vật để đảm bảo hàm lượng hoạt chất flavonoid tự nhiên.
11. Tài liệu & Nguồn khoa học tham khảo uy tín1. Võ Văn Chi (2012). Từ điển Cây thuốc Việt Nam (Bộ mới), Tập 2. Nhà xuất bản Y học, Hà Nội.
2. Đỗ Tất Lợi (2004). Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam. Nhà xuất bản Y học, Hà Nội.
3. Viện Dược liệu (2006). Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam, Tập 2. Nhà xuất bản Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội.
4. Ủy ban Dược điển Trung Quốc (2020). Dược điển Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (Chinese Pharmacopoeia) – Mục Thạch thượng bá (Selaginella doederleinii).
5. Sui, Y., et al. (2016) & Yao, H., et al. (2017). Nghiên cứu tác dụng ức chế khối u phổi và đại trực tràng của phân đoạn ethyl acetate từ Selaginella doederleinii Hieron.
6. Zou, Z. X., et al. (2022). Flavonoids from Selaginella doederleinii Hieron and Their Antioxidant and Antiproliferative Activities. Antioxidants (MDPI), 11(6), 1189.
7. Chen, B., et al. (2023). Inhibitory effect of Selaginella doederleinii Hieron on human cytochrome P450 enzymes. Frontiers in Pharmacology, 14, 1108867.
8. Chen, X., et al. (2026). Selaginella doederleinii–derived extracellular vesicle-like particles induce ferroptosis via the xCT/GPX4 axis in hepatocellular carcinoma. Cancer Nanotechnology (Springer).